دیار کورد (کرد،هنر،فرهنگ)

متن مقاله

کردی ، زبان بیش از 25 میلیون کردی است که در سرزمین وسیعی از یک حوزه جغرافیایی زندگی می کنند. این زبان متعلق به خانواده زبانهای هند و اروپایی است و جزء گروه زبانهای ایرانی- آریایی می باشد. در حد فاصل اولین و دومین هزاره قبل از میلاد است که قبایل و مردم ایرانی تبار آسیای مرکزی و سرزمینهای مجاور شروع به تغییر مکان به سمت فلات ایران و استپ های ناحیه ساحلی دریای سیاه می کنند. با تصرف این منطقه ، این قبایل با ساکنان آن منطقه یکپارچه شدند. بدین معنی که زبان و نام خود را به مردم ایرانی، آریایی دادند که قبلا در این خاک سکونت داشتند. برخی، این یکپارچه سازی کامل را رد می کنند. امروزه، هنوز هم عده قابل توجهی از کردهای غیر کرد زبان در کردستان ترکیه، ایران و عراق مستقر هستند.

کردی، زبان مردم کُرد که متعلق به گروه شمال غرب زبان های ایرانی – آریایی است،هیچگاه فرصت یکدست شدن را نیافته است.

و لهجه های آن عموما به سه شاخه تقسیم می شوند که به وضوح همانند هم هستند. مهمترین آنها به دلیل تعداد گویشورانش ،کردی شمال است که معمولا ((کرمانجی)) نامیده می شود. این گروه از کُردها در ترکیه ،سوریه و شوروی زندگی می کنند.همچنین قسمتی از کُردهای ایران و عراق به این گویش سخن می گویند و نیز 200000 کُرد زبان مستقر در اطراف کابل افغانستان نیز به این گویش تکلم می کنند.این شاخه از کردی منشأ یک زبان ادبی شده است. شاخه مرکزی شامل کردی است که در شمال شرقی عراق صحبت می شود و ((سورانی )) نامیده می شود. کردهای آنسوی زاگرس در کردستان ایران هم به همین گویش سخن می گویند. این شاخه هم زبان ادبی دیگری ایجاد نموده است.

همیشه،نخبگان روشنفکری در بین کردها بوده اند که در طول قرن ها افکار خود را به زبان غالب بیان می کردند.از همین رو تعداد بسیار زیادی از روشنفکران کرد به عربی، فارسی و ترکی نوشته اند.این امر را می توان در آثار مورخ و زندگی نامه نویس کرد،ابن الاسیر مشاهده کرد.مورخی که در قرن سیزدهم می زیست و به زبان عربی می نوشت.در حالی که ادریس بتلیسی از مقامات عالی رتبه عثمانی و با اصلیت کرد، در سال 1501 میلادی، هشت بهشت را به فارسی می نویسد.این کتاب اولین اثر تاریخی در مورد هشت پادشاه عثمانی می باشد. شاهزاده شرف خان فرمانروای امیر نشین کُرد بتلیس در اواخر قرن شانزدهم اثر تاریخی خود را درباره کردها به فارسی نوشته است.این اثر منبعی عالمانه درباره ی تاریخ قرون وسطای کردها می باشد. دشوار بتوان برای آغاز ادبیات کردی تاریخی معین کرد.ما هیچ چیزی درباره فرهنگ پیش از اسلام کردها نمی دانیم.از طرفی تنها قسمتی از متون ویرایش شده است و نمی دانیم چه تعداد از این متون در پی اغتشاش های بی وقفه و درگیری هایی که از چندین قرن پیش در سرزمین کردستان صورت گرفته است، نابود شده اند.

نخستین شاعر شناخته شده کرد،((علی حریری)) است که در سال 1425 در ((هاکاری)) متولد شده و حدود سال 1495 از دنیا رفته است.مضمون های مورد علاقه وی همانهایی هستند که اغلب، هموطنانش به آن خواهند پرداخت : عشق به وطن ،زیبایی های طبیعتش و زیبایی دختران سرزمینش. کردستان در قرن شانزدهم میدان نبرد بین فارسها و ترکهاست. بالاخره، امپراطوری های عثمانی و ایرانی تأسیس می شوند و در اوایل نیمه دوم قرن ،مرزهای خود را تثبیت می کنند.به بیانی، آنها سرزمین کردها (کردستان) را بین خود تقسیم می کنند.اولین آثار شناخته شده و جاودان ادبی کُرد به این دوره برمیگردد.این آثار همزمان با تثبیت مرزهای عثمانی و پارس به منظور مخالفت با آن بوجود می آید. شناخته شده ترین شاعر در اواخر قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم (شیخ احمد نشانی) ملقب به ( ملای جزیری) است. او اهل جزیره ی( بوتان) بود و مانند بسیاری از ادیب های آن زمان، شناخت خوبی از عربی، فارسی و ترکی داشت.ذهن او همچنین از فرهنگ ادبی عربی- فارسی انباشته بود . اثر شاعرانه ی او با بیش از 2000 بیت، همچنان اثری مردمی است.البته این اثر طبیعتا دوباره ویرایش شده است.او بسیار سفر کرد و شاگردان بسیاری را تعلیم داد.شاگردانش تلاش می کردند با اختیار کردن زبان وی که از همان زمان به عنوان یک زبان ادبی شناخته شده بود، از استاد خود تقلید کنند.به تدریج احساس تعلق به یک ذات مشترک میان کردها گسترش یافت . در این عصر است که (احمد خانی) متولد می شود. وی که اصالتا بایزیدی است، به بیانی نخستین شاعر بزرگ کرد می باشد. او در اثر خود ( مه م و زین) ، شعری طولانی با بیش از 2650 بیت، اصول استقلال کردها را بیان می کند.

در قرن نوزدهم ،درپی پیشرفت عمومی جنبش های آزادی خواهانه ملی در دل امپراطوری عثمانی،و به دلیل اینکه این جنبش ها رنگ قبیله ای داشتند، یک جنبش ملی گرایی به آرامی در حال گسترش بود. با وجود قدری تأخیر که ناشی از دوری گزیدن  و انزوای ملت کرد بود، یک ادبیات جدید شکوفا شد.نویسندگانی که در جوانی  در حجره ها و مکتب های قرآنی در سطوح عالی پرورش سنتی یافته بودند ، به خوبی بر عربی و فارسی تسلط داشتند. شعر این دوره درون مایه ها و صور خیالش را کاملا از سنت پارسی الهام می گرفت. ولی شاعران در نوآوری نماد ها و موسیقایی بودن ابیات تخیلی شگرف از خود نشان می دادند. این شعر در ابتدا ، مایه ی مذهبی داشت ( چرا که عصر شکوفایی حلقه های صوفیانه بود) ولی شاعران وطن پرست و غنایی سرا، بیشترین موقعیت را کسب کردند.(ملا خدر احمدی شاویسی) که بیشتر با لقب (نالی) شناخته شده است، اولین شاعر بزرگی بود که اساسا اشعارش را به کردی مرکزی (سورانی) نوشت.

حضور مطبوعات در کردستان با توسعه جنبش ملی کرد همراه است.اولین مجله با نام گویای ((کردستان)) در سال 1898، در قاهره به چاپ رسید. در قن بیستم، علی رغم شکنجه هایی که اعضای جنبش ملی کرد متحمل شدند، این جنبش از گسترش باز نایستاد. جنگ جهانی اول و پیامدهای آن وضعیت کردها را از اساس تغییر داد.تا کنون کردها در جامعه ای چند فرهنگی و چند زبانه زندگی می کردند. در پایان جنگ جهانی اول، کردها بین چهار کشور تقسیم شدند: ترکیه ، ایران ، عراق و سوریه. از نظر حقوقی دارای اختیار کامل ولی از نظر سیاسی تابع بازی جهانی قدرت های بزرگ بودند. این کشورها به زودی با مشکلات تنوع زبانی مواجه شدند. خلق آثار ادبی کردی و رشد این زبان، از این پس بسته به آزادی هایی بود که کردها در هر یک از کشورهایی که سرزمین آنها را چند پاره کرده بودند، به دست می آوردند.

عراق تحت قیومیت بریتانیا، کمترین حق را در مورد مسائل فرهنگی، برای اقلیت کرد کشورش قائل می شد.با وجود اینکه کردهای این کشور تنها 18 درصد از کل جمعیت کردها را تشکیل می دهند، کردستان عراق به مرکز فرهنگی کردها تبدیل شد و آثار ادبی از نیمه دوم دهه 20 رو به گسترش رفتند.کردها از انزوای خود خارج شدند و ارتباط با غرب (با ترجمه ی پوشکین، شیللر،بایرون و مخصوصا لامارتین) آگاهی آنها را در زمینه ی شعر دگرگون کرد.ورود مدرنیته ، شعر را از راه و روشهای سنتی دور کرد. در وهله ی اول ،شعرها شکل سنتی را حفظ کرده بودند.ولی محتوای شعرها مثلا در بیان احساسات عاشقانه ، ناامیدی،خشم و وصف زیبایی های طبیعت با نوآوری همراه بودند.چرا که بیان این مفاهیم همراه با دنیای درونی شاعر غنی تر شده بود.تلاش برای هر چه ((کردی تر کردن)) زبان با پالودن آن از واژگان و ترکیب های وام گرفته که از زبان های غالب وارد شده بودند، به پویاتر شدن نویسندگان آن زمانه منجر شد.

در وهله ی دوم ، همزمان با پیدایش بسیاری از ژانرهای جدید (مانند : نمایشنامه غنایی-حماسی و شعر نمایشی) که در قالب آنها مبارزات مردم کرد به طریق زنده تری به تصویر می آمد ، چارچوب های شعر سنتی در هم شکست، ((گوران)) این شاعر بی همتا مطمئنا بزرگترین مسبب گسیختگی از سنت بود. در دهه 30 میلادی ، شعر منثور ،شعر آزاد و ابیات هجایی که به تصنیف های مردمی نزدیکتر بودند ، وارد شعر کردی شدند. لحن اجتماعی که در این اشعار به چشم می خورد، به آنها یک ویژگی مبارزه جویانه می بخشید. نثر، پیشرفت خود را در عصر شکوفایی مجله ها و نشریات که حاوی اولین رساله های شاعرانه و روایی بودند کسب کرد. داستان های کوتاه ، داستانهای تاریخی – افسانه ای که به شیوه ی درخشانی شور و هیجان مردم کرد را بیان می کردند نیز در این پیشرفت موثر بودند. جنبش رومانتیک تشدید شد و با رشد پویای موضوع ها ، درون مایه ها نیز پویاتر شدند. این موضوع ها اغلب شامل مشکلات اجتماعی زنان ،آموزش و مسائل خانواده بودند.ولی برخی با صراحت بیشتری به طرح موضوع هایی چون مخالفت با بی عدالتی و استثمار روستاییان پرداختند. یکی از درخشان ترین نماینده های این جنبش ((ابراهیم احمد)) است که در سال 1959 کوره وه ری (تیره بختی) را – که یک مجموعه داستان رئالیستی است- منتشر کرد. بخصوص اثر دیگر وی ((ژانی گل)) (درد ملت) قابل ذکر است که در سال 1973 در بغداد چاپ شد و این اولین رمانی است که به کردی مرکزی نوشته شده است.

در روسیه علیرغم جمعیت اندک کردها(که کمتر از 2 درصد جمعیت کردها را تشکیل می دهند)، آنها را به عنوان یک اقلیت قومی پذیرفته اند. کردهای روسیه ، کاملا خودمختار نیستند ولی زبانشان به رسمیت شناخته می شود.از این نظر آنها از حمایت دولت برخوردار هستند و مدرسه ، مطبوعات و انتشارات مخصوص به خود دارند. گروهی از نخبگان کرد نیز در آنجا بالیده شده اند. مجموعه اشعار ((جاسم جلیل)) (متولد 1908) در نخستین روز جنگ جهانی دوم به چاپ رسید و همچنین ((عرب شامو)) پرکارترین رمان نویس کرد از سال 1935 شروع به انتشار آثارش کرد.

سوریه تحت قیمومیت فرانسه در دوره بین دو جنگ جهانی شاهد شکوفایی ادبیات کردی بود. روشنفکران برجسته کرد و فرانسوی که (روژه لِسکو) شرق شناس هم جزء آنهاست نزد شاهزاده ((جلادت بدر خان)) و برادرش ((کامران)) در دمشق گرد هم آمدند. آنها مسببان اصلی نوزایی ادبیات شمال شدند و برای نوشتار، ادبیات لاتینی به کار بردند. که در نشریه (( هه وار)) آن را باب کردند.این نشریه اقدامات ارزنده ای در جهت بیان قابلیت های کردی شمال به عنوان زبان ادبی مدرن صورت داد. بعد از جنگ جهانی دوم و در زمان استقلال سوریه ، کردهای این کشور ( که 4 درصد جمعیت کردها را تشکیل می دهند) آزادی خود را از دست دادند و سرچشمه ی آفرینش های ادبی به خشکی گرائید.مؤلفان کرد از این پس مجبور بودند که آثار خود را در خارج از کشور چاپ کنند و یا خود ترک وطن کنند.

در ترکیه، پس از پیروزی نظامی((مصطفی کمال)) در مقابل یونان ، طبق عهدنامه ای که در سال 1923 در لوزان امضاء شد ، مصوب شد که قسمت وسیعی از سرزمین کردها ( با جمعیتی بیش از 52 درصد کل جمعیت کردها) تحت حاکمیت ترک ها باشد. این معاهده به اقلیت های غیر ترک ، اجازه ی استفاده از زبانشان را می داد. چند ماه بعد ، مصطفی کمال ، به نام اتحاد دولت از این شرط تخطی کرد و تدریس زبان کردی و استفاده ی عمومی آن را منع و بیشتر روشنفکران کرد را تبعید کرد. کردها (ترکهای کوهی) به اقلیت تبدیل شدند که در منطقه ی اقلیت نشین آنتالیای شرقی زندگی می کردند. در سال 1923 ، تمام سنت ها حتی در لباس پوشیدن ، هر نوع همبستگی حتی در ترانه ها و رقص های محلی برچیده شدند. بعد از جنگ جهانی دوم ، بین سالهای 1950 تا 1971، رژیم ترک به گونه ای از دموکراسی بورژوایی متمایل شد. کاربرد شفاهی زبان کردی دوبار مجاز شد و جامعه ی جدیدی از روشنفکران کرد شکل گرفت. کودتاهای نظامی سال 1971  و سال 1980 سیاست سرکوب های شدید و تبعید به سمت غرب ترکیه را دوباره برقرار کردند. تدریس زبان کردی و چاپ کتب به این زبان تا هم اکنون نیز ، به شدت ممنوع هستند.

در ایران نیز ( که بیش از 25 درصد کل کردها در آنجا زندگی می کنند) همانند ترکیه ، قدرت حاکم ، سیاست یکپارچه سازی اجبار ی را روی اقلیت کردش پیاده می کرد. هرگونه چاپ کتب به زبان کردی و تدریس این زبان به طرز شدیدی ممنوع بود. عصر درخشان ادبیات کردی در کردستان ایران بر می گردد به اواخر جنگ جهانی دوم در زمان برقراری جمهوری کردستان. این جمهوری علیرغم این کوتاهی دوره اش که 11 ماه بیشتر نبود، پیشرفت قابل توجهی در ادبیات کردی ایجاد کرد. شاعران بسیاری چون (( هه ژار )) و (( هیمن )) در این دوره پا به عرصه ی وجود گذاشتند. سرکوبی که سقوط جمهوری کردستان را به دنبال داشت ، باعث شد که روشنفکران کرد مجبور به ترک وطن شوند که اکثر آنها به عراق پناه بردند. در فوریه ی 1979 طی یک انقلاب مردمی، رژیم سلطنتی از ایران بیرون رانده شد.مقامات ایرانی ، زیر فشار دموکرات های کرد که اطراف دکتر عبدالرحمان قاسملو گرد آمده بودند و بی وقفه خواستار به رسمیت شناختن زبان و فرهنگشان بودند ، مجبور شدند اجازه چاپ بعضی از آثار کردی را بدهند. با وجود اینکه آثار ادبی کردی ممنوع بود ، ولی نظام سانسور اجازه ی چاپ آثار جاودان ادب کردی قرن 19  را داد و بعضی از این آثار به فارسی هم ترجمه شدند. فرهنگ های لغت ، کتب دستور زبان و دائرة المعارف شخصیت های برجسته کرد ، با ذکر عصر آنها و مذهبشان به کردی و فارسی منتشر شدند.

در عراق ، زندگی ادبی کردها، تحت تأثیر پیامدهای ناکامی قیام طولانی مدت کردها و جنگ بی رحمانه ی ایران و عراق قرار گرفت. (( شیرکو بیکه س )) شاعر کرد، به صف گروههای ((پیش مرگ)) پیوست . در سال 1986  یک سه گانه ی شعری از این هنرمند به نام هه لو ( عقاب) در انتشارات پیش مرگ ها  به چاپ رسید. رمان غنایی و زیبای (( محمد مکری)) هه ره س (بهمن) نیز در همین انتشارات چاپ شد. شاعران و نویسندگان کرد توانستند آزادانه نظرات خود را در نشریات گروه های پیش مرگ بیان کنند . روشنفکران کرد راه تبعید را انتخاب کردند و به بیشتر کشورهای غربی پناه بردند. مسأله ی قابل توجه این است که اینان برای ادبیات کورمانجی ممنوعه در ترکیه و سوریه سرچشمه ی یک نوزایی واقعی شدند. با حمایت صدها هزار نفر از فعالان مهاجر کرد، این روشنفکران گرد هم آمدند و از هیچ تلاشی برای ارتقای زبانشان فرو گذار نکردند. شاعران و نویسندگان در ابتدا آثار خود را برای چاپ به نشریاتی می سپردند که توسط انتشارات کردی در سوئد چاپ می شوند. در واقع مقامات سوئد ، که طلب توسعه ی فرهنگی جوامع مهاجر  کشورشان هستند، به جمعیت 12000 نفری کردها ، بودجه ی قابل توجهی برای چاپ و نشر آثارشان اختصاص داده اند. از اواخر دهه ی  70 ، دهها مجله و نشریه و همچنین تعداد کتاب کودکان ، کتابهای آموزش الفبا و ترجمه ی آثار تاریخی در مورد کردها به چاپ رسیدند. آفرینش  آثار ادبی ترغیب شد ((امین بوذز سلان)) داستان های جذابی برای کودکان نوشت. (( روژان بادناس))مجموعه های شعر به چاپ رساند و (( محمود باکسی)) روزنامه نگار و عضو اتحادیه نویسندگان سوئدی به زبانهای کردی؛ ترکی و سوئدی رمان و داستان کودکان خلق می کرد.محمود اوزون نیز دو رمان رئالیستی منتشر کرد. در طی 10 سال 200 عنوان کتاب به چاپ رسید. در خارج از عراق ، این بیشترین تعداد چاپ آثار ادبی کردی بود. ولی در فرانسه ، در پاریس ، دهها روشنفکر کرد بی باک ، فعال و دلسوز در فوریه 1983 اولین انستیتو علمی کردی را در غرب تأسیس کردند. شش سال بعد بیش از سیصد روشنفکر کرد که در کشورهای مختلف اروپایی ، امریکایی و استرالیا زندگی می کردند برای نشان دادن یاری و حمایتشان از فعالیت های انستیتو و همچنین برای نوسازی زبان و فرهنگشان به انستیتو پیوستند. انستیتو ، نشریاتی به زبان های کردی ، ترکی و فرانسه منتشر می کند.در مورد مسأله ی کردها ماهانه گزارشی از مناسبات و اطلاعات موجود منتشر می شود  که در مورد فعالیت ها  و پروژه های انستیتو اطلاع رسانی می کند. انستیتو کرد برای اولین بار جهت گسترش و شناساندن لهجه ی  (( زازا- دیلیمی)) ( که نزدیک 3 میلیون گویشور در ترکیه دارد) تلاش کرد که به حق باید این اقدام انستیتو را ارج نهاد. وبالاخره اینکه ، انستیتو ، دوبار در سال ، نویسندگان و زبان شناسان کرد را گرد هم می آورد که به مطالعه  در باب مجموعه ی مسائل مربوط به اصطلاح شناسی مدرن بپردازند. این شکوفایی شاعران ، نویسندگان و روشنفکران کرد به طرز چشمگیری تناظر میان آزادی و توسعه ی فرهنگی را ترسیم می کند.

پانوشت:

بنظر می رسد چون موضوع مقاله بررسی سیر ادبیات کردی است، پروفسور بلو در اینجا از ذکر

 کردی جنوب چشم پوشی کرده اند. ایشان در مصاحبه شان با سید خان کوریج در

تاریخ 12/1/1996 اظهار می کنند که : ((لهجه های جنوب شامل کرمانشاهی، کیهری ، لری و

 لکی است.ولی متأسفانه ادبیات کردی جنوب در مقایسه با سورانی و کورمانجی  چندان درخشان

 نیست و این شاخه از زبان کردی نتوانسته است زبان ادبی ایجاد کند )) البته قابل ذکر است

که کردی باشور نیز زبان ادبی ایجاد کرده است و اتفاقا ادبیات درخشانی نیز در این شاخه وجود

 داشته است و احتمالا نگارنده از وجود این ادبیات آگاه نبوده اند که این جمله را عنوان کرده اند.

دیار کرد : ذکر یک نکته خالی از لطف نیست و آن توجه به آمار هایی است که نویسنده ذکر

کرده و با توجه به تاریخ نگارش مقاله مطمئنا این آمارها اکنون تفاوت زیادی خواهد داشت.

 برای مثال به تازگی یک خبرگزاری  در دیاربکر به نقل از موسسه دولتی آمار ترک استات

 ترکیه ، شمار جمعیت کرد این کشور را 22 میلیون نفر (دقیقا 22691834 نفر) اعلام کرد.

پروفسور جویس بلو

ترجمه : لیدا ضیاء مجیدی

منبع : www.institukurd.org

برای دانلود این مقاله زیبا به باکس سمت چپ وبلاگ،قسمت دانلودها مراجعه کنید