آنـــــــــــــــــــــکـــــــــارا

بـــــر ســـــــــــــــــــــــــر دوراهـــــــــــــــــــــــــــی جـــنـــــــــــــــــگ و

صـــــــــــــــــلـــح

ترکیه از جمله کشورهایی بود که از آغاز نا آرامی ها در سوریه خود را نسبت به مداخله در نا آرامی های کشور همسایه متعهد دید و ابتدا به ساکن در صدد ایفای نقشی میانجی گرایانه برآمد دیری نپایید که سیاست میانجی گری در سوریه جای خود را به مداخله در امور داخلی این کشور و حمایت از گروه های اپوزیسیون از جمله شورای ملی سوریه و ارتش آزاد در سوریه داد . از همان آغاز بسیاری در ترکیه این سیاست را به باد انتقاد گرفته و آنرا آتش تعبیر کرده اند . بروز جنگ داخلی در سوریه و تقویت گرایش های گریز از مرکز از مهمترین تهدید هایی بود که ناسیونالیست های ترک از آن بیم داشته و بر این اعتقاد بودند که تجزیه ی سوریه که در آن گروه های قومی از جمله کرد های سوریه را به سمت استقلال و تشکیل دولت مستقل هدایت خواهد کرد ، چالشی ست که به خانه باز می گردد ، و به وخیم تر شدن موضوع کرد های ترکیه منجر می شود . حوادث هفته های اخیر در سوریه و تصرف برخی از شهر های کرد نشین سوریه در مرز ترکیه گواهی ای بود بر تصدیق نگرانی کارشناس ها و سیاسیون منتقد دولت . به دنبال حوادث اخبر در سوریه به نظر می رسد آنکارا به قماری دست زده که در هر صورت بازنده ی آن است . در این مقاله با بررسی مواضع اخیر آنکارا در قبال بحران سوریه به بررسی سناریوهای پیش روی آنکارا در قبال تحولات سوریه می پردازیم.

جنگ نقطه ی اتصال مثلث ترکی، غربی ، عربی

بحران سوریه با بازیگران متعدد و منافع ای اختلاف زا به لحظات سرنوشت ساز خود رسیده است . بی تردید می توان گفت هیچ رویدادی در سال های اخیر در ایجاد قطب بندی های سیاسی که به نوعی یاد آور دوران جنگ سرد است را نمی توان با تحولات سوریه مقایسه کرد. در این میان موضع گیری ها و سیاست های بازیگران منطقه ای و بین المللی شکلی تازه به معادلات سیاسی بخشیده است ، به گونه ای که برخی از دوستان قدیم را رویاروی یکدیگر قرار داده و از سوی دیگر رقبای استراتژیک را در عرصه ی سیاست سوریه به یکدیگر نزدیک کرده است . خلاصه به طور کلی می توان بازیگران فعال در عرصه سوریه را به دو دسته تقسیم کرد : گروه اول دولت هایی هستند که با تاکید بر حل منازعه سوریه از طرق مسالمت آمیز خواهان ایجاد اصلاحات اساسی در این کشور بدون هر گونه مداخله ی خارجی نظامی هستند . در این گروه طیفی از کشورهای قدرتمند و بازیگران جهانی چون روسیه و چین و بازیگران منطقه ای از جمله ایران ، لبنان و عراق قرار دارند .

این در حالی است که بحران سوریه بازیگران دیگری نیز دارد که به فراخور اهداف و منافع ملی خود بر اتخاذ رویکردی متفاوت اصرار دارند . در این میان ایالات متحده به عنوان قدرت نظام بین الملل ، ترکیه به عنوان یکی از مهمترین کشورهای مسلمان و شریک استراتژیک ایالات متحده ، عضو سازمان پیمان آتلانتیک شمالی و داشتن مرزهای طولانی با سوریه نقش مهمی را در سوریه بر عهده گرفته اند . البته در این میان حضور عربستان سعودی و قطر نیز در کنار کشور های غربی مثلثی از اتحاد عربی ، غربی ، ترکی را در مقابل دولت سوریه قرار داده است . در این چارچوب به رغم اینکه هر یک از کشورهای فوق در صدد دستیابی به اهداف و منافع خاصی هستند و سیاست خارجی شان را با این هدف طرح می کنند ، اما در حال حاضر به این نتیجه رسیده اند که برای پیروزی در راند اول این مسابقه اتحاد و ائتلاف مهمترین ابزار آن ها به شمار می رود و این چنین است که شاهد اتحاد میان عربستان سعودی ، قطر ، ترکیه در سطح منطقه برای برکناری "اسد" از قدرت هستیم .

اهداف و منافع عربستان در سوریه

عربستان سعودی از آغاز رسیدن امواج سهمگین بهار عربی به سواحل قلمروی سعودی ها بیش از سایر کشورهای منطقه اهمیت این رویداد را بر امنیت و موجودیت کشورش درک کرد . وجود یک حکومت سنتی و سلطنتی که نه تنها از مشروعیت قانونی برخوردار نیست بلکه از فقدان مشروعیت سنتی و کاریزماتیک بر خلاف دوران پیشین رنج می برد سرکوب اقلیت های مذهبی در عربستان سعودی و فقدان ساختار سیاسی ، اقتصادی دموکراتیک و کار آمد ، جنگ قدرت میان شاهزاده های سعودی ، حاکمیت نخبه های سیاسی سنتی و به چالش کشیده شدن آن ها از سوی نخبه های سیاسی جدید عربستان همگی از جمله مواردی هستند که احتمال هر گونه بحران و اعتراضی را در میان اقلیت های مذهبی و همچنین روشن فکران و طبقه ی متوسط شهری کشور افزایش داده است .از این رو عربستان سعودی از تمام ابزارهای سیاسی و نظامی خود، برای مهار اعتراض های مردمی در بحرین استفاده کرد و علت اصلی نیز ناشی از ترس این کشور به افزایش اعتراضات بحرین به عربستان بود ، در این میان سیاست عربستان بُعد دیگری نیز داشت . حمایت آشکار این کشور از معترضین سوری و در اختیار گذاشتن سلاح و پول به گروه های اپوزیسیون بخشی دیگری از سیاست سعودی ها را در تقابل با بهار عربی تشکیل می داد . سیاست عربستان از چند جنبه قابل بررسی است ، نخست اینکه عربستان سعودی با حمایت از اپوزیسیون سوری سیاست فرار به جلو را در پیش گرفته و تا حدودی اذهان مخاطبین را به سوی تحولات سوریه منحرف می کند ، سیاست دیگر این کشور که در بحرین نیز مورد استفاده قرار گرفت حاکم ساختن گفتمان مذهبی در اعتراض های مردمی در منطقه است ، سعودی ها با مطرح کردن تقابل شیعیان و سنی ها در صدد مهار بحرانی هستند که ساختار سیاسی قدرت سعودی ها را هدف قرار داده است .

اهداف ترکیه از مداخله در بحران سوریه

سیاست ترکیه در قبال تحولات سوریه را باید به دو دوره ی مجزا تقسیم کرد .

در ابتدا آنکارا با تشویق بشار اسد به انجام اصلاحات اساسی در سوریه در صدد حل بحران این کشور که بی تردید امنیت و منافع ملی این کشور را تحت تاثیر قرار می داد برآمد ، اما پس از گذشت زمان، سیاست های آنکارا بر محور نزدیکی بیشتر به اپوزیسیون و رویارویی با دولت بشار اسد چرخید ، ترکیه به عنوان میزبان شورای ملی سوریه و ارتش آزاد این کشور به طور آشکار و پنهان با اعطای کمک های مالی و نظامی در کنار اپوزیسیون قرار گرفت و بر پیچیدگی بحران سوریه افزود . علت تغییر سیاست ترکیه در قبال تحولات سوریه را می توان بر چند محور بر شمرد :

1 - ایفای نقش رهبری در عرصه ی تحولات منطقه ای

یکی از اهداف اصلی ترکیه در نقش آفرینی در تحولات سوریه را باید در بلند پروازی های آنکارا در دست یابی به نقش رهبری سیاسی در منطقه دانست . ترکیه در صدد است با بهره گیری از نفوذ خود در سطح منطقه در ظاهر با حمایت از اعتراضات مردمی در خاور میانه به عنوان یکی از مولفه های قدرت نرم در سیاست خارجی خود استفاده کند تا در صورت بروز هر گونه تغییر در کشورهای منطقه جای پای خود را در سیاست های دولت های بعدی باز کند .

2- بر هم زدن موازنه ی قوا در سطح منطقه

بی تردید سیاست های اخیر ترکیه در راستای تنش زایی با همسایگان و در قالب منطق رئالیستی قدرت قبال توجیه است! ترکیه در برخورد با مسائل منطقه ای معادلات را به عنوان بازی برد و باخت می بیند .

مداخله ترکیه در تحولات عراق ، استقرار سپر دفاعی موشکی ناتو در خاک ترکیه و ... نشان از همگرایی ترکیه با غرب در تحولات منطقه ای دارد . در این راستا ترکیه با قرار گرفتن در کنار کشورهای حاشیه ی خلیج فارس و همچنین کشورهای غربی در صدد تقویت همگرایی با این بازیگران است . در این راستا یکی از عوامل مهم در جهت گیری سیاسی ترکیه در قبال بحران سوریه را باید در تمایل کشور های عربی از جمله عربستان سعودی و قطر دانست که با توجه به همکاری های اقتصادی ترکیه و نیاز آنکارا منابع انرژی جای تعجبی را نیز باقی نمی گذارد .

3 – جلوگیری از تجزیه سوریه و تشکیل دولت کردی

سیاست ترکیه در قبال دولت بشار اسد حمایت از سقوط دولت سوریه است . در واقع سیاست ترکیه در قبال سوریه تابعی است از نگرانی این کشور از تجزیه ی سوریه . تجزیه سوریه به دلیل تفاوت های قومی و مذهبی همواره از عوامل نگران کننده ی ترکیه بوده است، سنی ها ، علوی ها و کرد های سوریه از گروه های تاثیر گذار و مهم در تحولات سوریه هستند که هر یک به دنبال تثبیت موقعیت خود در شرایط حساس کنونی می باشند. دورنمای ظهور دولت کردی در نزدیکی استان های کرد نشین ترکیه یعنی جایی که دولت ترکیه در حال نبرد با حذب کارگران کردستان ( پ.ک.ک ) است بر قدرت و نفوذ اپوزیسیون در تقابل با سیاست آنکارا افزوده است . زنگ های هشدار در این زمینه برای آنکارا بعد از سخنان بارزانی رئیس حکومت اقلیم کردستان به صدا درآمده است . رئیس حکومت اقلیم کردستان در اظهاراتی علنی اعلام کرد که حکومت اقلیم کردستان عراق در حال آموزش پیکار جویان کرد سوریه به منظور بازگرداندن آن ها به قلمروی کردی سوریه برای دفاع از این مناطق است . این موضوع به ویژه از این جهت اهمیت دو چندانی می یابد که این موضوع به عنوان بخشی از موافقت نامه بین کرد های عراقی و حذب دموکراتیک سوریه ( PYD ) به شمار می رود که به عنوان وابسته ی حذب کارگران کردستان ترکیه شناخته می شود . اظهارات بارزانی خشم رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه را به دنبال داشت و به دنبال این اظهارات اردوغان اظهار داشت که احمد داوود اوغلو وزیر خارجه ی ترکیه را به حکومت اقلیم کردستان عراق می فرستد تا اعتراض آنکارا نسبت به این اقدام را به کرد های عراقی اعلام کند . از سوی دیگر اردوغان با لحنی تهدید آمیز هشدار داد که نظامیان ترکیه چنانچه کرد های سوریه قصد حمله به ترکیه را داشته باشند واکنش نشان خواهند داد و به این اقدام قاطعانه پاسخ می دهند .

موج انتقادات سیاسیون ترکیه به سیاست های سوری اردوغان افزایش نقش کرد های سوریه در تحولات جاری در به خطر افتادن امنیت و منافع ملی ترکیه اکنون موجی از انتقادات را به سوی رجب طیب اردوغان که از وی به عنوان "معمار سیاست سقوط دولت سوریه" یاد می شود روانه کرده و وی را در مرکز انتقادات اپوزیسیون و همچنین ناسیونالیست های ترکیه قرار داده است . منتقدین اردوغان دخالت وی را در بحران سوریه و سیاست وی در سرنگونی دولت بشار اسد را دلیل وضعیت جاری در سوریه می دانند که در آن اپوزیسیون سوری از جمله کرد های این کشور اکنون به جایگاهی رسیده اند که ایجاد یک دولت مستقل کردی در مرز های ترکیه دور از انتظار نیست و این موضوع می تواند زنگ خطری باشد برای ترکیه ، چرا که بحران ترکیه و کرد های این کشور همچنان آتش زیر خاکستر است که می توان به راحتی شعله ور شده و آنکارا را در بحران جدی فرو برد . ناظران در حال حاضر و با توجه به شرایط جاری نگرانند که این موضوع هم به عنوان سوختی برای تجزیه طلبی حذب کارگران کردستان در ترکیه است و همچنین آغاز تجزیه و تباهی سوریه در مناطق کرد نشین باشد . کمال کلیچدار اوغلو رهبر حذب جمهوری خلق هشدار داد : "هر روز بیش از گذشته مشخص می شود که سیاست سوری آنکارا اشتباه بوده است . و در سخنانی اظهار داشت : " ما خواهان آنیم که در صلح با همسایگانمان زندگی کنیم اما شرایط جاری نشان می دهد که ترکیه با مشکلات بیشتری در آینده مواجه خواهد شد " . ناسیونالیست های ترکیه بر این اعتقاد ند که شرایطی که آنکارا با آن مواجه شده بسیار چالش بر انگیز است و آنکار قادر به کنترل و پیش بینی شرایط موجود نیست و این وضعیت می تواند بستری برای ایجاد کردستان بزرگتر باشد . از این رو در روزهای اخیر شاهد انتقاد شدید از حکومت به ویژه جاه طلبی های وزیر خارجه احمد داوود اوغلو با انتقاد های گزنده از سوی ناسیونالیست های ترک هستیم . آنان هشدار می دهند که اگر آنکارا اجازه ی عملیات نظامی علیه کرد های سوریه را صادر کند این موضوع می تواند به داخل کشور کشیده شود و پیامد های تازه و نا خوشایندی در بر داشته باشد و مشکل کرد ها در ترکیه را وخیم تر کند .

بیم ترکیه از نزدیکی کرد های سوریه و عراق و سناریو های پیش رو ی این روز ها تفسیری که بیش از همه در میان منتقدین و رسانه های ترکیه به چشم می خورد خود نمایی این تیتر است : " دولت بزرگ کردی در حال پایه گذاری است" . بزرگترین ترس ترکیه همکاری کرد های سوریه و عراق با یکدیگر برای ایجاد یک کردستان بزرگتر است . ترکیه بیش از 1200 کیلومتر مرز دارد که شامل 400 کیلومتر مرز بین ترکیه و حکومت اقلیم کردستان عراق است که یک منطقه تقریبا جنگی می باشد . چرا که حذب کارگران کردستان در آنجا مستقر است و 800 کیلومتر مرز مشترک با منطقه کرد نشین سوریه دارد . از این رو استقلال کرد های سوریه موضوع بسیار جدی و چالشی برای امنیت و منافع ترکیه می باشد . در این زمینه برخی مفسران بر این نظر هستند که بهار عربی در حال تبدیل شدن به "بهار کردی" بوده و این بهار می تواند به استان های کرد نشین ترکیه برسد و این نتیجه ی سیاست های مداخله جویانه ای است که آنکارا در قبال سوریه در پیش گرفته ، چرا که به دلایلی سیاست سوری ترکیه در پایان به خود ترکیه باز می گردد و این کشور در حال حاضر بسیار شکننده و آسیب پذیر است .

از این رو ترکیه که بازی سوریه را در حال باختن می بیند به تکاپو افتاده تا با استفاده از مداخله نظامی تهدید کرد های سوریه را که در حال حاضر مهمترین چالش آنکارا به شمار می رود از میان بردارد . در این راستا سخنان اخیر اردوغان و احمد داوود اوغلو و همچنین تحرکات نظامی ارتش ترکیه در مرز با سوریه گویای این حقیقت است که مقامات سیاسی ترکیه به دنبال یافتن بهانه ای برای مداخله نظامی در سوریه هستند . اظهاراتی مشابه در صورت ادامه یافتن خشونت ها در حلب و یا استفاده دولت سوریه از سلاح های شیمیایی و یا هر گونه تحرک حذب کارگران کردستان ترکیه در مرز های سوریه واکنش شدید ترکیه را به همراه دارد ، همگی گویای عزم جدی ترکیه در مداخله نظامی در سوریه دارد . از سوی دیگر به نظر می رسد سیاست جدید ترکیه حمایت کشور های عربی و غربی را نیز با خود دارد . در روزهای گذشته اردوغان با اوباما در مورد هماهنگ کردن اقدامات برای شتاب بخشیدن به گذار سیاسی در سوریه به صورت تلفنی گفتگو کردند . به نظر می رسد مثلث غربی ، عربی ، ترکی در حال حاضر گزینه ی نظامی را در اولویت سیاست خود قرار داده است . اما این سیاست می تواند پیامد های ناگواری بر امنیت ترکیه داشته باشد ، بروز هر گونه درگیری میان ترکیه و کرد های سوریه بی تردید به داخل ترکیه و مناطق کرد نشین که در حال حاضر جبهه ای از غرب سوریه تا شرق عراق را در بر می گیرد ، عمق استراتیژیکی به کرد ها بخشیده است که به راحتی نمی توان بدون توجه به آن در معادلات سیاسی منطقه نقش آفرینی کرد .

با این تفاسیر باید گفت اردوغان امروز بر سر دو راهی از جنگ و صلح در بحران سوریه قرار گرفته است

منابع :

دوهفته نامه چرو

بازپخش : وبلاگ دیار کُرد