چکیده فرهنگ و ادبیات کورد از گذشته تا به امروز(بخش دوم)
فرهیختگان و سخنوران و بزرگان کُرد در اثر فشارهای دولت ترکیه دیگر
نمی توانستند در آن کشور زندگی کنند و به دور امیر دمشق، جلادت بدرخان
و برادرش کامران بدرخان که از هوادارانِ جنبش رنسانس فرهنگی ملت
کُرد بودند، گرد آمدند.
سخنوران و نویسندگان مهاجرِ کُرد ، در سوریه بنیان ادب کُرد را با الهام از
فرهنگ و آداب غرب، دگرگون ساختند. آنها با رنگ غربی، نوعی رنسانس
فرهنگی در خط کُردی پدید آوردند و گونه ای الفبای لاتین ا که بسیار همانند
الفبای نو ترکی بود آفریده و گسترش دادند. این خط تازۀ کُردی ، در انتشار
مجله ها و روزنامه هایی چون : هاوار(فریاد)، روناکی(روشنایی)،
روژی نوی(روز نو) به کار رفت. این نشریه ها که از سال 1935 تا 1946
منتشر می شدند، دربرگیرندۀ جستارها و گفته های ارزنده ای بودند.
از آن میان پژوهش های زبان شناسی ، جامعه شناسی، جستارهای تاریخی و به
ویژه ادبیات قابل توجه است. از میان شاعران معاصر کُرد می توان از
جگر خوین که مجموعۀ اشعارش در سوریه وسوئد چاپ شده و نیز شیرکو
بی کس، لطیف هلمت، رفیق شامی، عبداله پشیو و رفیق صابر نام برد. از
نویسندگان معاصر هم می توان از عثمان صبری(که درباره اش نوشته اند
نویسنده به دنیا آمد ) و نیز مصطفی احمد بوتی و نورالدین زازا یاد کرد.
باید یادآور شد که سوریه با تقسیم بندی قطب های سیاسی جهان، پس از جنگ
جهانی دوم، فشار خود را به کُردها افزایش داد. مهاجران کُرد، آزادی نسبی
خود را از دست دادند و جلوی فعالیت های سیاسی و ادبی آنان گرفته شد. به
کارگیری همین سیاست نیز ، در ترکیه ، رکود فرهنگی کُرد را در منطقه پدید
آورد. دولت ترکیه با در دست داشتن قدرت مرکزی ، حقوق اقلیت کُرد را
که به عنوان (( تُرک های کوه نشین)) می نامیدند و در آناتولی خاوری زندگی
می کردند ، نادیده گرفت و با جلوگیری از آموزش زبان کُردی زمینۀ پیشرفت و
شکوفایی ادبیات کُردی را از بین برد. یکی از نویسندگان معروف این دوره
موسی آنتِر(زاده در 1920) بیشتر زندگی خود را در زندان سپری کرد. با این
حال توانست در سال 1965 نمایشنامۀ رئالیستیِ خود به نام ((برین رش)) یا
(سیاه زخم) را در استانبول منتشر کند که مورد توجه محافل ادبی قرار گرفت.
شاعر دیگر به نام (( بوجاک)) در 1966 کشته شد. محمد بوز ارسلان
نویسندۀ دیگر به سوئد تبعید شد و در آنجا مجموعه داستانهای خود را برای
کودکان منتشر کرد؛ اما با همۀ این سختی ها ، یاشار کمال نویسندۀ توانای کُرد که
مانند اغلب نویسندگان کُرد ترکیه ، که آثار خود را به زبان ترکی می نویسند،
به داستان نویسی ادامه داد.
داستان های یاشار کمال که به بیش از بیست زبان زندۀ دنیا ترجمه شده است
از روایات و افسانه های پربار فولکوریک کُرد الهام گرفته است. او یکی
از کاندیداهای جایزۀ نوبل ادبی بود.
از سوی دیگر در ایران سیاست های ضد مردمی رضاخان ،راه پیشرفت کُرد
را سد کرد. فرهیختگان و نویسندگان کُرد تبعید شده یا مهاجرت کردند و با این
کار، ادبیات نوشتاری کُرد دچار ناتوانی شد. اوج شکوفایی ادبیات نوشتاری کُردی
در سالهای دیکتاتوری پهلوی، تنها در ده ماه است. کُردهای ایرانی اندکی پس از
پایان جنگ جهانی دوم ، با استفاده از اوضاع درهم ریختۀ دولت مرکزی،
دست به تشکیل دولت جمهوری دموکرات کردستان زدند که تنها ده ماه به درازا
کشید؛ اما در این ده ماه ، نوعی جهش در آثار شاعران و نویسندگان کُرد پدید آمد.
( تذکر: در بوکان،روزنامه ادبی هلاله (آلاله) به سردبیری حسن قزلجی
منتشر شد که در پروردن شاعران و نویسندگان جوان نقش بسزایی داشت که
فرهیختگانی چون هیمن و هژار از آن جمله اند.)این دوتن (هیمن و هژار ) به
نام شاعران ملی شناخته شدند . تلاش رهبران جمهوری از جمله قاضی محمد به
جایی نرسی و با سرکوب ددمنشانۀ رژیم پهلوی ، به شکست انجامید و
رهبران جمهوری اعدام، تبعید یا زندانی شدند.
حسن قزلجی در سال 1972 مجموعه داستانهای کُردی را در بغداد منتشر کرد و
به بلغارستان تبعید شد و رحیم قاضی از نویسندگان معاصر در باکو، نوولتی به
نام پیشمرگ را نوشت. در اثر مشکلات بسیار، کانون فرهنگی و ادبی کُرد به
عراق منتقل شد و این کشور پس از سالهای دهۀ بیست میلادی ، شاهد نشر و
رواج فراوان آثار ادبی کُرد بود. شهرهای بغداد، اربیل و سلیمانیه در
واقع به مراکز فرهنگی و ادبی کُردی تبدیل شد و شاعران و نویسندگان در این
رهگذر با پیوستن به گروه های مردمی و بیرون آمدن از انزوای قومی و
قبیله ای و با آشنایی با فرهنگ غرب که از راه ترجمه آثار پوشکین ،شیلر، گوته،
بایرون و مخصوصاً لامارتین انجام گرفت، دست به دگرگونی ژرفی در زمینه های
شعری و داستانی زدند. شاعران به موضوعات رئالیستی ، میهن پرستانه
و به ویژه موضوعات اجتماعی می پرداختند و اغلب از عشق به میهن و شکوه
آزادی، نغمه ها می سرودند که احمد مختار جاف از آن جمله است. از سوی
دیگر ابن فتاح بیگ صاحبقران، در ابتدا به قهرمانان اساطیری و فرشته های
مشیت الهی، اعتقاد داشت که برای آزادی کردستان از زیر یوغ عقب ماندگی
و فقر خواهند آمد؛ اما پس از اندک زمانی، بینش فلسفی اش دگرگون شد و به
ستایش مبارزه ملی و مشترک همه اقوام کُرد و عرب برای از میان بردن
فقر فرهنگی و مادی پرداخت.
عبدالوحید نوری (درگذشته در 1947) روشنفکر دیگر کُرد و زیوار
(درگذشته در 1948) نیز هر دو به همین نتیجه رسیدند که تنها راه آزادی
و نابستگی فرهنگی قوم های کُرد، عرب و دیگر قوم ها، مبارزه فرهنگی و کار
هنری پیوسته در همه زمینه هاست. یکی از هوادارانِ انواع ادبی نو و
ابداعات تازه در تمامی سبک های ادبی ،عبدالله گوران است که در 1962 در
گذشته است. ( عبدالله گوران پیش از نیما اقدام به درهم شکستن عروض و قافیه
نمود.او یک شاعر ناتورالیست است).
شعرهای گوران به صورت سرودهای ناسیونالیستی و انقلابی قوم کُرد درآمده است.
شعر((آی رقیب)) یا (ای دشمن) اثر دلدار یونس نیز سرود ملی جمهوری
دموکرات مهاباد شد و از سوی ناسیونالیست های کُرد پذیرفته شد.
احمد هردی، دلزار، فایق بی کس (پدر شیرکو بی کس) ، کاکه فلاح،
کامران مکری، محمدحسین برزنجی که به یاد برادر کشته شده اش قطعۀ
((عین–هابا)) را سروده است، از شعرای کُرد معروف اوایل سده بیستم هستند.
حرکت جدید شعری و انواع ادبی، مدیون گسترش نشر و توسعۀ فعالیت های
مجله ها و روزنامه های کُردی است که برخی از آنها را نام می بریم :
((پیش که وتن - ترقی)) در سلیمانیه، ((ژیان- زندگی)) در سلیمانیه،
((روناکی- روشنایی)) در اربیل، ((گه لاویژ- ستاره قطبی شمالی)) در بغداد،
(( هی وا- امید)) در بغداد.
نخستین داستان کوتاه کُردی(نوول) به نام ((له خه و مدا- در رویای من)) از
نویسنده ای به نام جمیل صائب در 1925 در مجله ای در سلیمانیه به نام
(( ژیانه وه- رنسانس)) به چاپ رسید. جنبش رمانتیک با آثار نویسندۀ توانای
کُرد،حسین حُزنی مکریانی که در 1947 درگذشت، نیروی تازه ای گرفت.
به سبب سرشت و منش های ویژه قوم کُرد، موضوع های اجتماعی و بیان
تنگناهای واقعیِ اجتماعی با سبک رئالیسم، پیشاپیشِ فعالیت های نویسندگان
کُرد بوده است.در این زمینه می توان از
کتاب ((ئاده می زاد له سایه ی ده ره به گی- انسان در سایه ی فئودالی)) اثر
محمود احمد نویسنده و جامعه شناس کُرد نام برد.این کتاب پس از چاپ به
دستور حکومت وقت عراق در سال 1945 توقیف شد.
چهار سال آرامش نسبی در کردستان در سال 1970، امکان دسترسی به
مطالعات بسیاری درباره ادبیات عامیانه شفاهی، ترجمه کتاب ها و آثار منتشر
شدۀ گوناگون را ممکن ساخت و با گسترش ادبیات کُردی، لزوم فرهنگستانی در
مورد ادبیات کُرد به روشنی احساس شد و (( فرهنگستان علمی کُرد)) در سال
1971 در بغداد گشایش یافت.
مارف برزنجی و کاوس قفتان، مجموعه ای از داستان های کوتاه خود را در سال
های پس از جنگ منتشر کردند و ادبیات کُرد شاهد حرکت تازه ای شد.
حسین عارف و ابراهیم احمد نیز در این حرکت شریک بودند. ابراهیم احمد با
نوشتن داستان (( ژانی گل – درد ملت)) نخستین رمان به زبان سورانی را
منتشر کرد که البته پیش از او احمد مختار جاف، داستان های تقریباً بلندی
((نوولت)) به نام (( مه سه له ی ویژدان- مسأله وجدان)) را در 1920 نوشته بود.
بختیار علی نیز با نوشتن رمان ستودنی (( ئیواره ی پروانه- غروب پروانه))
دست به تجربه ای در زمینۀ رئالیسم جادویی زده است.
امروزه بیش از هفتصد روزنامه و مجله در کردستان عراق منتشر می شود که در
اغلب آنها ، صفحه های بسیاری ویژه داستان و شعر به چشم می خورد و
نویسندگان معروفی چون : شیرزاد حسن، رئوف بیگرد، احلام منصور، مهاباد
قره داغی، آزاد برزنجی، ناصر وحیدی، محمد مکری، نجیبه احمد، عطا نهایی،
آثار خود را در آنها به چاپ می رسانند. سه شاعر معروف کُرد ، شیرکو
بی کس،لطیف هلمت و رفیق صابر هستند که ترجمه شعرهاشان در نشریه های
ایرانی دیده می شود.در ایران نویسندگان ، شاعران و پژوهشگرانی که کُرد
تبارند نیز به آفرینش آثار گوناگون پرداختند و در همه زمینه های ادبی تلاش
کردند. از آن جمله ابو القاسم لاهوتی کرمانشاهی، میرزاده عشقی، شاهمراد
مشتاق(شامی کرمانشاهی)، دکتر ابراهیم یونسی، علی محمد افغانی، نصرت اله
نویدی، استاد رشید یاسمی،استاد کیوان سمیعی، یداله بهزاد،پرتو کرمانشاهی،
محمد قاضی، منصور یاقوتی، دکتر علی اکبر نقی پور، محسن حکیمی، دکتر
صالح حسینی، ناصر وحیدی، فریدون چمنی و ...می توان نام برد.
در موسیقی نیز چهره های برجسته ای چون : عزیز شاهرخ، ناصر رزازی، مجتبی
میرزاده، شهرام ناظری، کامکارها، صدیق تعریف، عندلیبی، محمد رضا دارابی
و ... در این رشته هنری دگرگونی بزرگی پدید آوردند.
در زمینه نقاشی هادی ضیاءالدینی، فردین صادق ایوبی، احمد خلیلی فرد، در
زمینه ی تأتر قطب الدین صادقی و در سینما بهمن قبادی دست آوردهای شگفتی
داشته اند.
منبع : مقدمه کتاب ((داستان های کوتاه از نویسندگان معاصر کُرد))
گردآوری و ترجمه علی اشرف درویشیان