جنبش دانشجویی ولزوم باز تعریف روابط
جنبش دانشجویی و لزوم باز تعریف روابط
و اما اینک...
آن روزی که دانشگاه از لاک سنتی خود خارج شده ویا سوال هایی آزار دهنده برایشان...
و اما اینک...
آن روزی که دنیایی از شور،احساسی،عشق و حماسه،فقط و فقط در خاطره های قدمگاه
های ماست و انتظاری...
و اما اینک...
آن روزی که همه سرگردانیم،قلم هایمان از ترس شهریاران جبار خشکیده و دادخواهی
افسانه ایست در اذهانمان....
واما اینک...
آن روزگاری که شهریاران نه نماینده ی مردم،بلکه خدایگانند و بدتر از آن،بسیار بدتر،
آن روزی که مردم هنوز می بایست به شهریاران بفهمانند که از آسمان فرود
آیید،شما تنها برگزیدگان مایید...
و اما اینک...
روزگاری عجیب،مردمی دادخواه وسنت پرست،شهریارانی خودخواه و قدرت طلب
و تویی سنت شکن...
وروزگاری نیچه ای؛گربه های سنگی و سنگین وزنی که خدایان ادوار اولیه بودند،هنوز
بر جای خود ایستاده اند،چگونه می خواهی واژگون شان کنی؟!
طی سالیان گذشته،جنبش دانشجویی در ایران صرفا یک جنبش اعتراضی نسبت به
کلیت نظام سیاسی و دولت به شمار می آمد،به دیگر بیان،جنبش دانشجویی همیشه
خود را در برابر قدرت سیاسی تعریف می نمود.با اندک تغییر در ساختار نظام،
جنبش دانشجویی شعار های خود را تغییر داده و خود را باز تعریف می کرد.البته این
نشان از پویایی این جنبش دارد،اما اگر طی چند سال،چند استراتژی اتخاذ شود،
نوعی سردرگمی را به وجود خواهد آورد.اگر نگاهی نیز به امروز جنبش دانشجویی
افکنیم،خواهیم دید که تنها کار ویژه ی جنبش دانشجویی مقاومت در برابر
"کنش"های حاکمیت و "واکنش" در برابر آنهاست،طوری که عملا در مقام
اپوزیسیون قدرت و حاکمیت قرار دارد.
اما نقدی که در اینجا بر جنبش دانشجویی وارد می شود،فراموشی حوزه ای با نام
"جامعه" وتاثیر گذاری بر آن است.کنش ها و واکنش های حاکمیت
(قدرت سیاسی) و جنبش دانشجویی آنقدر بسیار اند که این جنبش حتی یکی از
مهمترین کارویژه های خود که همانا تاثیرگذاری بر جامعه است را به
باد فراموشی سپرده است.نمودار زیر رابطه ی این سه حوزه را نشان می دهد؛
اگر A1,A2 به ترتیب کنش های حاکمیت بر جنبش دانشجویی و جامعه باشند،
جنبش دانشجویی تمام وقت و نیروی خود را صرف واکنش به آنها (B1,B2)
می نماید و کنشC به کلی فراموش شده است،حال آنکه c یکی از
کارویژه های مهم این جنبش می باشد
( نمودار این روابط در نسخه PDF مقاله موجود می باشد)
با توجه به خصلت موقتی بودن عضویت و وابستگی به عنصر سن در این جنبش
(که باعث شده است جنبش دانشجویی از تحجری که دیگر سازمان ها و
نهادهای سیاسی و اجتماعی گرفتار آن می شوند،مصون بماند)،تبیین یک
استراتژی بلند مدت که رابطه ی آن با حاکمیت و جامعه را مشخص نماید،
کاری سهل و آسان نباشد،اما اگر تعریفی درست از رابطه ی این جنبش با
حاکمیت ارائه شود،مسلما همه ی انرژی مصرف واکنش ها نشده و در بستری
تعریف شده،کار ویژه ی فراموش شده ی تاثیر بر جامعه دوباره نمایان خواهد شد.
جنبش دانشجویی،قدرت سیاسی و جامعه:
جنبش دانشجویی پس از انقلاب،با تشکیل تشکل های مستقل در داشگاه و امکان
ارتباط جریان های سیاسی اعم از موافق و مخالف دولت در خارج از
دانشگاه،موجب شد تا جریانات دانشجویی متعددی آزادانه به فعالیت و
موضع گیری بپردازند.در چنین شرایطی دانشگاه بیش از گذشته در
کانون توجهات جریانات سیاسی متفاوت قرار گرفت.در عین حال بخشی
از حاکمیت بعد از انقلاب قصد داشت تا دانشگاه را با جامعه هماهنگ
کند و به شرایط آزاد و ویژگی های آن توجهی نداشت.خصوصا برخی
طیف ها اساسا استقلال دانشگاه را به رسمیت نمی شناختند و معتقد بودند
دانشگاه در حیطه های فکر،رفتار عملی و صلاحیت اجتماعی باید تحت
کنترل حوزه بوده و از دیدگاه حوزوی پیروی کند.این آغاز جدالی
بود که با ورود جریانات دانشجویی و غیر دانشجویی،طرفدار حاکمیت و
احساس خطر آنها،حادثه انقلاب فرهنگی و وقایع بعد از آن را رقم زد.
دانشگاه در این مرحله ضربه سختی خورد،لذا در فاصله سال های 60 تا 68 ،
تنها جریانات دانشجویی منتسب به حاکمیت در دانشگاه فعال بودند که
بیشتر مجری و اعمال کننده ی برنامه و سیاست های رسمی نظام در درون
دانشگاه ها بودند.به همین دلیل در این مقطع زمانی جنبش دانشجویی،
همچون حزبی درون دانشگاهی و در اختیار ساختار حاکمیت فعالیت
می کرد که هیچ گونه استقلالی از قدرت سیاسی نداشته،بلکه حزبی از آن بود.
وقتی از جنبش دانشجویی بحث می شود،همواره دو مفهوم در ذهن تداعی
می یابد؛استقلال(عدم وابستگی)و اعتماد هر دوی این مفاهیم به رابطه ی
جنبش دانشجویی با قدرت سیاسی مربوط می شوند.
اصولا منظور از استقلال،عدم وابستگی به قدرت و دولت است،نه جدایی از
جنبش های اجتماعی و فکری بلکه جنبش های دانشجویی اگر از متن جنبش ها
و جریانات فکری و اجتماعی موجود در جامعه،گسیخته باشند،باور نشده و
در قید علایق وخصوصی خود باقی می مانند.لازمه ی گسترش عرصه ی عمومی
و جامعه مدنی،نه صرف وجود نهاد ها و تشکیلات به صورت جداگانه،بلکه
گسترش ارتباط و تعامل میان آنهاست.اما استقلال از ساخت قدرت لازمه ی
حفظ حیات و ماهیت جنبش های دانشجویی است.استقلال سیاسی این جنبش
زمانی تداعی می یابد که کارویژه ی اصلی آن را نقد ایدئولوژی و دولت بدانیم.
مفهوم اعتماد نیز از همین مساله سرچشمه می گیرد.اصولا جنبش دانشجویی خود
را درگیر منازعات قدرت نمی کند.به همین دلیل همچون نهادی نقاد قدرت
،همواره مورد اعتماد توده ی مردم،بلکه همچون جنبش های اجتماعی نیز می باشد.
با این وجود همواره این ترس وجود داشته است که خط قرمز استقلال سیاسی
جنبش دانشجویی شکسته شود و این جنبش را در جبهه ی قدرت طلبان و
منازعه کنندگان قدرت مشاهده کنیم.عبور از این خط قرمز ممکن و می تواند
به دلایل مختلف باشد،اما به نظر می رسد مهمترین دلیل آن(مطلوبیت خواهی)
جنبش دانشجویی باشد.به این معنا که این جنبش از وضع "موجود"
ناراضی و خواهان وضعیت"مطلوب" است،حتی رسیدن به این وضع را در
کوتاهترین زمان ممکن می خواهد.این امر رگه های رادیکالیسم را که
در درون جنبش قرار دارد،فعال می نماید.به همین دلیل جنبش دانشجویی مستقل
متعهد،از هر ابزاری برای گذار از وضع موجود به مطلوب استفاده می کند.
آنگاه که قدرت نیز چون ابزاری تلقی شود،جنبش دانشجویی ناخواسته از
خط قرمز خود که همانا استقلال سیاسی است،عبور کرده و وارد منازعات
قدرت می شود.جنبش دانشجویی متعلق به حوزه ی جامعه مدنی و عرصه
عمومی می باشند واساسا کار ویژه ی متفاوت با احزاب سیاسی دارند.
هدف اصلی جنبش های دانشجویی متنوع تر کردن حوزه ی سیاسی جامعه،
از طریق مباحثه ی دموکراتیک است.مقام دانش،مقام آزادی است وبا
سلطه جویی و سلطه طلبی مغایرت دارد،از این رو وظیفه ی اصلی جنبش،
نه ورود در منازعات قدرت،بلکه وظیفه ی روشنفکرانه ی روشنگری و نقد
قدرت است.حال این کار ویژه،حوزه ی وسیعی را شامل می شود،از جمله
بحث درباره ی همه ی ارزش ها و هنجار های بنیادی جامعه،به این صورت
وارد فاز کنش شده و جامعه را تحت تاثیر قرار می دهد.
جنبش های دانشجویی در واقع خود عضو یک جامعه در حال گذار
است؛به عبارتی جنبش دانشجویی-در ایران-به عنوان یک جامعه ی نسبتا
مدرن با داشتن برخی شاخصه های مدرن بودن،در یک بستر سنتی و در حال
گذار،مانند جامعه ی ایران،قرار دارد.این عدم تعادل و توازن منشا اصلی
کنش ها و واکنش های جامعه و دانشگاه است.از یک سو دانشجو در یک
فضای تا حدودی آزاد و پلورال به نام دانشگاه فعالیت می کند و از
سوی دیگر در ابعاد بزرگتر،جامعه ای را مشاهده می کند که کاملا با این
فضا بیگانه است؛در اینجاست که عنصر"دانش"به عنوان عنصر تماییز
کننده ی این دو جامعه از یکدیگر خود را نمایان می کند.دانشجو آزادی
را لمس می کند،در دانشگاه مفهومی به نام آزادی عقیده و احترام به آرای
دیگرن را می فهمد،پس آزادی طلب می شود وعلیه هرگونه قدرتی که با این
مفهوم زیبا در تضاد باشد،می ایستد.حال اگر حاکمیتی مقتدر باشد یا جامعه ای
سنتی.پس نطفه ی اصلی نقدها و اعتراض ها شکل می گیرد و با شور و شوق
جوانی آمیخته شده و جنبش رادیکال و نقاد با نام جنبش دانشجویی ر
ا شکل می دهد.
دانشگاه و پارادوکس دگرگونی:
دانشگاه برای ایفای وظایف سیاسی-اجتماعی هیچ گاه منتظر تایید یا تشویق نیروهای
خارج از خود نبوده و به عنوان یک نیروی مستقل،مشوقی برای سایر
جریانات محسوب می شود.اگرچه دانشگاه الگوی رفتاری خود را با شرایط
اجتماعی سازگار می کند،اما در عین حال موسسات اجتماعی و نهادها نیز
تحت تاثیر مقتضیات دانشگاه و نسل جوان دگرگون می شوند.طی
سال های گذشته عکس این،عمل شده است،یعنی تلاش شده است با تغییر
مثلا مدیریت سازمان های اجتماعی و نهاد های دانشگاهی و غیر دانشگاهی،
الگوی رفتاری دانشگاه نیز مطابق آن تغییر کند،تغییری آنی این خود
نیرویی کنشی بر جنبش دانشجویی محسوب شده و به ناچار از سوی این
جنبش رادیکال مستقل سازمان نیافته ی گسترده،واکنشی صورت می گیرد
و تبعات این رابطه ی دوسویه و کنشی-واکنشی بصورت فشاری بر جنبش
نمایان می شود.البته نکته ای در میان وجود دارد و آن اینکه همواره تغییرات
آنی در نظام سیاسی(-اجتماعی)-چه از حالت محدود به حالت آزاد و چه
بالعکس- موجب شده است که این سازگاری از سوی جنبش دانشجویی
صورت نگیرد وباعث تضاد و تعارض شود که به صورت های مختلف
آشکار می شود.در تغییر حالت محدود به نسبتا آزاد(چند بار در تاریخ
جنبش داشجویی تجربه شده است)،به صورت تورم انرژی که روز به روز
متورم تر می شود و به ناگاه به حالت انفجار می رسد،خود را نمایان
می سازد،اما در تغییر حالت عکس(آزاد به محدود یا محدود به محدود تر)
باز در سیکل کنش –واکنش و در نهایت فشار قرار می گیرد.
حال به نظر می رسد وقت آن فرا رسیده باشد که جنبش دانشجویی در باز
تعریف خود،قدرت و نظام سیاسی را در کنار دیگر فاکتورها،"یکی"
از فاکتورهای دخیل به حساب آورد.جنبش دانشجویی باید در یک
ساختار خرد شده از نظام سیاسی تعریف نموده و آن را مورد نقد قرار
دهد.نقد قدرت در دفاع از تبعیض ها و مطالبات بخش های مختلف جامعه،
باعث تقویت جنبش ها و نهاد ها،مطالبات خود و جامعه را از قدرت
درخواست کرده و عرصه ی عمومی را در برابر قدرت،قوی خواهند نمود
و جامعه در مسیر رشد اجتماعی،فرهنگی و سیاسی قرار گرفته و از دل
مطالبات اجتماعی،مطالبات سیاسی نیز بیرون خواهد آمد.
در واقع در این بازتعریف اساسی،رابطه ی جنبش دانشجویی با ساخت قدرت
از یک سو و جامعه از سوی دیگر معلوم شده و با وجود دیدی انتقادی و اصلاحی
نه تنها دولت و قدرت سیاسی،بلکه بر جامعه،کنش هایی یا تاثیر گذاری هایی
بر هر یک از این دو در یک فضای عقلانی،تعریف می شوند.
" ئاسو صالح"