کرد ها و تقسیم بندی زبانی (بخش اول)
کردها و تقسیم بندی زبانی فرهاد جهان بیگی
مقدمه
کُردها به صورت رسمی هیچگاه به عنوان یک ملت تعریف نشده و
به عناوین مختلفی چون : قوم، ایل، اقلیت و گاهی به عنوان
ترکهای کوهی، مهمان و ... معرفی و شاخته شده اند . هر چند اکنون
زبان کردی در کشور عراق به صورت رسمی و یکی از دو زبان
رسمی این کشورشناخته می شود اما در دیگر مناطق کرد نشین که جزوی
از سه کشور دیگر ترکیه، ایران و سوریه است این زبان هیچ رسمیتی
نداشته و حتی انکار هم می شود؛ در ترکیه به کلی تا سالهای پیش
انکار می شد و صحبت و نوشتن با آن جرم شناخته می شد، در ایران
با توجه به اینکه در قانون ساسی این کشور آموزش آن در کنار زبان
رسمی بلامانع است اما عملا مترود است و در سوریه علاه براینکه هیچ
رسمیتی ندارد، صاحبان این زبان به عنوان مهمان در این کشور
معرفی می شوند .
پیشینه و اصالت
پیشینه و اصالت این زبان نیز گاه و بیگاه از سوی محققان، زبان شناسان،
تاریخ نویسان و ... گاه مورد تردید و گاه مورد تائید بوده، بسیاری از
محققان زبانشناس آن را بازمانده همان زبان مادی دانسته، برخی آن
را مشابه اوستا می دانند و برخی دیگر به کلی ارتباط بین زبان کُردی
و زبان مادها را رد می کنند . اما واقعیت چیست ؟ آیا از مادها به عنوان
یک ملت مقتدر که زمانی بر قسمتی از آسیا حکمرانی کرده اند قبیله ای
هم بر جای نمانده ؟ جواب این سئوال در نوشته های پروفسور
ولادیمیر مینورسکی خاورشناس روسی است که می گوید : زبان کُردی
به طور قطع از ریشه زبان مادی است . و می نویسد : اگر کُردها
از نوادگان مادها نباشند، پس بر سر ملتی چنین کهن و مقتدر چه آمده
است و این همه قبیله و تیره مختلف کُرد که به یک زبان واحد و جدای
از زبان دیگر ایرانیان تکلم میکنند؛ از کجا آمدهاند؟».این نظریه بعدها
توسط ایلیا گرشویچ دیگر زبانشناس روسی بسط داده شد و وی اولین
مدارک زبان شناختی را برای اثبات ریشه مادی زبان کُردی مطرح کرد.
جان لیمبرت خاورشناس آمریکایی٬ نیز معتقد است که مادها از اجداد
کردها می باشند.
همچنین پروفسور گرنوت وینفور زبانشناس آلمانی، نیز اعتقاد دارد که
اکثریت کسانی که امروزه به زبان کُردی سخن می گویند به احتمال زیاد
سابقاً از متکلمان به گویشهای زبان مادی بوده اند.
در مقابل، گارنیک آساتریان نیز معتقد است که تنها بازمانده زبان مادی
شاید تاتی در آذربایجان و زبانهای مرکزی کاشان باشد».
و پروفسور مکنزی بر این باور است که زبان کُردی با زبان مادی از یک
ریشه نیستند بلکه زبان کُردی دارای عناصر قوی زبانهای جنوب غربی
ایرانی نیز میباشد و از این رو هرگونه وابستگی میان زبانهای کُردی
و مادی را رد می کند . حال اینکه شبیهترین زبانها به زبان کُردی،
بلوچی، گیلکی، و تالشی هستند، این زبان ها نیز چون زبان کُردی
متعلق به زیرگروه شمال غربی زبانهای ایرانی هستند و هیچ شباهت
نزدیکی با شاخه زبانهای جنوب غربی ندارد که بتوان کُردی را شبیه به
زبانهای شاخه جنوب غربی به حساب آورد . ضمن اینکه دیگر زبانهای
نزدیک به زبان کُردی که زیرگروه جنوب غربی زبانهای ایرانی به
شمار می آیند خود زبان فارسی را نیز شامل می شود.
مقاومت زبان کُردی
علاوه بر این مطالب آگاهان به مسائل زبان و فرهنگ و جامعه شناسی
به خوبی می دانند که زبان کُردی با توجه به عدم رسمیت، در معرض
تهاجم بودن، انکار و وجوه دیگر سیاسی، هجوم و تسلط بسیاری از
حکومت های خونریز و دیگر عوامل توانسته خود را تا این مقطع زمانی
حفظ کرده و کمترین تاثیر را از دیگر زبانها و حتی زبانهای رایج
رسمی در جغرافیای خویش گرفته و کمترین آسیب را ببیند . برای مثال
وضعیت زبان کُردی و فارسی را در مقابل زبان عربی می توان مورد
توجه قرار داد . با توجه به اینکه کُردها از نظر جغرافیایی هم مرز با
مناطق و مردمانی هستند که به زبان عربی سخن می گویند وفارسها
در جغرافیایی بسیار دورتر از اعراب هستند اما تاثیری که زبان عربی بر
فارسی داشته بسیار مشهود و کلمات عربی غالب ترین کلمات در زبان
فارسی به شمار می آیند به طوری که اگر کلمات عربی ای را که در
یک متن فارسی موجود است حذف کرد آن متن به طور قطع هیچ
معنایی به خواننده اش القا نخواهد کرد . اما در کردی حضور کلمات
عربی در حد نامها و اصطلاحات دینی بیشتر رایجند و خوشبختانه
می توان گفت که این مشکل هم با توجه به تلاش موثر اهل فرهنگ
و ادبیات کُرد به صورتی تقریبا کلی حل و جایگزین هایی برای این
کلمات پیشنهاد و پیدا شده، اکنون متون کُردی را می توان
نزدیک به صددرصد کُردی مشاهده نمود .
وضعیت کنونی زبان کردی
جدای از همه ی رد و تائیدهای محققان، اگر از این قضیه بگذریم، به
بحث دیگری می رسیم که وضعیت کنونی این زبان در جغرافیای
خویش است . زبان کُردی اکنون جدای از اینکه در بخش کوچکی
از جغرافیای خویش به صورت رسمی شناخته می شود، اما در بیشتر
جغرافیایش با مشکل انکار و امحاء روبرو بوده، که البته باید خاطر نشان
ساخت که این محدودیت ها هیچگاه نتوانسته سدی باشد در مقابل
سلامت و پیشرفت این زبان . و این نتیجه مبارزه چندین ساله سیاسیون
و اهل فرهنگ خود این ملت بوده و هیچ حمایتی را نزدیک به خود
احساس نکرده و تنها خود توانسته اند این وضعیت را برای خود خلق
نمایند .
تقسیم بندی زبان کردی
از گذشته تا به حال برای زبان کردی تقسیم بندی هایی در نظر گرفته و
نوشته شده است که قدیمی ترین آن را می توان تقسیم بندی
« شرف خان بتلیسی » در کتاب « شرفنامه » دانست . که نویسنده در
آن زبان کُردی را به چهار شاخه اصلی : کرمانجی، کلهری،
هورامی (گورانی ) و لوری تقسیم می کند . البته پس از او دیگران
نیز تقسیم بندی هایی برای زبان کُردی در نظر گرفته اند که اکثراً
بر اساس مناطق جغرافیایی تقسیم کرده و توجه زیادی به ساختار زبان،
ساختار و سازمان ایلی و همچنین پیوستگی جغرافیایی این لهجه ها
در میان کردها نداشته اند . برای نمونه چند گونه از این تقسیم بندی ها
را ارائه می کنیم :
توفیق وهبی، زبان کردی را اینگونه تقسیم می کند :
- کرمانجی
الف : کرمانجی شمال از شاخه های زیر بوجود آمده است . بادینانی –
بوتانی – آشتیانی – حکاری و بایزیدی
ب : کرمانجی جنوب از شاخه های زیر بوجود آمده است . مکری –
مهابادی – سورانی – اربیلی – سلیمانیه – کرکوکی - اردلانی
- لری شامل : بختیاری – لکی – فیلی – کلهری و ممسنی
- گوران شامل : باجلانی – کاکه یی – زنگنه و هورامانی
- زازایی
استاد خال زبان کردی را به چهار دسته تقسیم می کند:
- زازا
- کرمانجی راست شامل : سورانی – بابانی –مکریانی – اردلانی
– کلهری – گورانی
- کرمانجی چپ شامل : شمالی – بوتانی – بادینانی – حکاری
– بایزیدی – شمدینانی
- لری شامل : بختیاری – لکی – فیلی
و تقسیم بندی های دیگر که عمدتا به این صورت است بر اساس جغرافیا
نوشته شده :
- کردی شمال ( کرمانجی شمالی ) : کرمانجی = کردهای ترکیه،
سوریه، شمال خراسان، بخشی از کردستان عراق، بخشی از کردستان
ایران، ارمنستان و دیگر کشورهای شوروی سابق .
- کردی وسط ( کرمانجی میانی ) : شامل سورانی در کردستان
عراق و کردستان ایران.
- کردی جنوب ( کرمانجی جنوبی ) شامل = کلهری، لکی و
لوری در کردستان ایران و کردستان عراق .
اما پرفسور محمد امین زکی بیگ می گوید : لهجه های زبان کُردی چند
دسته اند و بزرگترین آنها لهجه کرمانجی است، با استناد به کتاب
شرفنامه ملت کُرد و زبانشان را چهار دسته می داند : کرمانج – کلهر
– گوران – لر .
همانطور که اشاره شد اکثر این تقسیم بندی با توجه به مناطق جغرافیایی
است و بر اساس دستور زبان و حوزه نفوذ زبانی نوشته نشده .
برای اینکه بتوانیم به یک تقسیم بندی منطقی در مورد زبان کُردی و
گویشهای آن دست یابیم لازم است چند فاکتور زبانی از جمله
دستور زبان، حوزه نفوذ زبان و همچنین سازمان ایلی را مد نظر قرار
دهیم . چرا که کردها در حال حاضر نیز دارای سازمانهای ایلی خود
هستند و به صورت سنتی آن را هرچند کم رنگ اما حفظ نموده اند .
بر این اساس می توان تقسیم بندی « شرف خان بتلیسی » را هرچند
قدیمی است اما دقیق ترین تقسیم بندی دانست، چرا که توانسته در
این تقسیم بندی فاکتورهای علمی را بگنجاند .
ادامه مقاله در بخش دوم